Akademik Veri Yönetim Sistemi
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Psikoloji Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: Haluk Arkar
Tezin Onay Tarihi: 2021
Tezin Dili: Türkçe
Desteklendiği Program: Öğretim Üyesi Yetiştirme Programı (ÖYP)
Özet:
Sosyal anksiyete problemi olan kişilerin korku ve kaygıları iletişim sorunlarına sebep olduğu gibi işlevselliklerinde de ciddi bozulmalara neden olmaktadır. Sosyal anksiyete sorununun tedavisinde etkili olan farklı psikoterapötik yaklaşımların olduğu bilinmesine rağmen, aynı zamanda problemin doğası kronik ve tedavi arayışının da az olduğu bilinmektedir. Alan yazın çalışmaları incelendiğinde, sosyal anksiyetesi olan bireylerin sosyal biliş becerilerinde (duygu tanıma/ayırt etme, zihin kuramı, sosyal işlevsellik ve atıf yanlılığı) bozulma olduğu bilinmektedir. Ruh sağlığı alanında tedavi imkanlarından faydalanmanın zor olduğu bilinmektedir; teknolojik gelişmeler ruh sağlığı uygulamalarını da etkileyerek birçok avantaj (ulaşım kolaylığı, maddi açıdan ekonomik olması, etiketlenme korkusunu azaltması gibi) sağlamıştır. Bu durum ülkemizde henüz son yıllarda gündeme gelmesine rağmen, internet temelli psikoterapi ve uygulamalara yönelik çalışmaların ve ruh sağlığı alanındaki kullanımının artış göstermesini sağlamıştır. Alan yazındaki internet temelli uygulamalara yönelik çalışmaların sonuçları da umut vadetmektedir. Bu tez çalışmasında da sosyal anksiyete belirtilerini azaltmaya ve sosyal biliş becerilerini geliştirmeye yönelik internet temelli bir sosyal biliş eğitimi müdahale programının etkililiği incelenmiştir. Araştırmanın örneklemi 18-65 yaş aralığında, sosyal anksiyete belirtileri gösteren, sosyal biliş becerilerinde eksiklik/bozulma olan, temel düzeyde internet kullanabilen kişilerden oluşmaktadır. Sosyal medya aracılığıyla gerçekleştirilen duyurular sonucunda çalışmaya başvuran kişiler arasından çalışmaya dahil edilme kriterlerini sağlayan 86 kişi araştırmanın örneklemini oluşturmaktadır. İnternet temelli sosyal biliş eğitimi (İTSBE) müdahale programı ve bekleme listesi kontrol grubuna (BLK) seçkisiz olarak atanan (İTSBE: 65, BLK: 65) katılımcılar arasında son testlerini tamamlayan 86 kişi ile analizler gerçekleştirilmiştir. Her iki araştırma grubundan 1 aylık izlem ölçümleri alınırken, müdahale grubunda yer alan katılımcılardan ayrıca 3 aylık izlem ölçümü alınmıştır. Araştırmada kullanılan veri toplama araçları arasında Liebowitz Sosyal Anksiyete Ölçeği, Yüzde Dışavuran Duyguların Tanınması ve Ayırt Edilmesi Testi, Gözlerden Zihin Okuma Testi, İçsel, Kişisel ve Durumsal Atıflar Ölçeği, Sosyal İşlevsellik Ölçeği ve Beck Depresyon Envanteri bulunmaktadır. Çalışma analizlerinde ön test ve son test ölçüm verileri depresyon değişkeni kontrol edilerek karışık desenler için iki yönlü kovaryans analizi ile incelenmiş olup, sosyal anksiyete belirti şiddeti ölçümleri, sosyal işlevsellik ölçümlerinden sosyal çekilme alt boyutu ve atıf yanlılığı boyutlarından olumsuz kişiselleştirme yanlılığı açısından programa katılanların puanlarında anlamlı bir düşüş olduğu bulunmuştur. Duygu tanıma/ayırt etme becerileri, pozitif ve negatif duyguları okuma becerileri, sosyal işlevsellik ölçümlerinden kişilerarası ilişkiler ve boş zamanı değerlendirme boyutu ile atıf yanlılığı boyutlarından dışsallaştırma yanlılığı açısından programa katılanların puanlarında anlamlı bir artış olduğu bulunmuştur. Elde edilen kazanımın her iki grup için bir aylık izlemde ve sadece müdahale grubu için üç aylık izlemde korunup korunmadığının incelenmesi için yapılan depresyon değişkeni kontrol edilerek karışık desenler için iki yönlü kovaryans analizi ve varyans analizleri sonucunda, izlem ölçümlerini tamamlayan katılımcılarda son testlerdeki kazanımın sürdüğü görülmüştür. Seçkisiz kontrollü çalışmalarda kayıp verilerin, program etkililiğini olumsuz etkilemesi bir sınırlılık olarak ele alınmaktadır. Kayıp verilerin çalışma bulguları üzerindeki etkisini görebilmek ve bulgulara dair daha sağlıklı bir değerlendirme yapabilmek amacıyla intention to treat (ITT) analizleri gerçekleştirilmiştir. Bu analizler çalışmada uygulanan İTSBE müdahale programının sosyal anksiyete belirtilerini azaltma ve sosyal biliş becerilerini geliştirme konusunda etkili olduğunu göstermiştir. Çalışma bulguları ilgili alan yazın çalışmaları değerlendirilerek tartışılmıştır ve çalışmanın sınırlılıkları ile klinik katkıları ve gelecek çalışmalar için önerilere araştırmanın son kısmında yer verilmiştir.
Anahtar Kelimeler: İnternet temelli psikoterapi, sosyal anksiyete, sosyal biliş, sosyal biliş eğitimi, duygu tanıma, duygu ayırt etme, zihin kuramı, sosyal işlevsellik, atıf yanlılığı