Rusya'nın Kafkasya ve Türkistan Seferlerinin Analizi (18. – 19. Yüzyıllar)

Tez Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiye

Tez Danışmanı: Prof. Dr. Saadettin Yağmur Gömeç

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Desteklendiği Program: Bu tezi destekleyen bir program bulunmamaktadır

Özet:

13. yüzyıldan itibaren Avrasya coğrafyasını hakimiyet altında bulunduran Altın Orda Hanlığı’nın 15. yüzyılın ikinci yarısı sırasında merkezi otoritesini kaybetmesi, bölgenin siyasi durumunu istikrarsızlaştırmıştır. Altın Orda Hanlığı’nın çöküşünün ardından Rusya topraklarında Moskova Knezliği’nin diğer knezlikleri ele geçirmesi, mürekkep bir Rus devletini meydana getirmiştir. Rusya Çarlığı’na evrilen devlet, bununla yetinmeyerek 16. yüzyılda Astrahan, Kazan ve Başkurdistan’ı, 17. yüzyılda ise Nogay Hanlığı’nı tabiiyet altına almıştır.

Kendisine yakın coğrafyanın müsait durumu sayesinde Akdeniz veya Basra Körfezi vasıtasıyla stratejik coğrafyalara ulaşmayı planlayan Rusya, siyasi olarak daha kolay bir yoldan hedeflerine ulaşmayı amaçlamıştır. I. Petro’nun ana hatlarını çizdiği ve sonraki devlet adamlarının da devam ettirdiği bir devlet politikası olarak Rusya’nın büyük denizlere açılma amacı I. Petro döneminde belirginleşmiştir. 18. yüzyıldan itibaren ise Türkistan ve Kafkasya’nın istikrarsız durumları sebebiyle bu bölgelere yönelik bir siyaset izlenerek bahsi geçen iki coğrafya işgal edilmiştir.

Yürütülen araştırmanın temel problemi Rusya’nın Kafkasya’yı ve Türkistan’ı işgalinin nedenleridir. Çalışmanın kapsamında Kafkasya ve Türkistan coğrafyası, 15-18. yüzyıllar arası Rusya tarihi, Rusya’nın Türkistan’ı ve Kafkasya’yı hâkimiyet altına alma süreçleri incelenmiş ve buradan yola çıkılarak Rusya’nın askeri harekâtlarının ekonomik, siyasi, jeopolitik ve fikri sebepleri ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Bu genel çerçeveyi ortaya koyabilmek adına geniş bir okuma sürecinden geçilmiştir. Başta dönem hakkında sosyal, siyasi, ekonomik, askeri ve birçok alanda bilgileri günümüze aktaran seyahatnameler olmak üzere, Osmanlı Devleti ve İngiltere devletlerinin arşiv belgeleri, kronikler, dönemde görev almış devlet memurlarının raporları ve telif eserler ele alınmıştır.