Trabzon Sülüklü Mezarlığı’nda Bulunan 19. Yüzyıl Erkek Mezar Taşları – II (1825-1849)

28. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Sempozyumu, Ankara, Türkiye, 16 - 19 Ekim 2024, ss.1345-1395, (Tam Metin Bildiri)

19. yüzyıl, Osmanlı Devleti’nin her alanda olduğu gibi mimarlık ve özellikle de süs-

leme sanatlarında Batı kaynaklı üslupları benimsediği ve değişimi öncelediği bir dönemi

ifade etmektedir. Değişimin yaşandığı ve motif repertuvarının genişlediği bu süreçte, kül-

türel mirasın önemli çıktılarından biri olan mezar taşları da hem form hem de süsleme

özellikleri açısından farklılaşmıştır. Mezar taşları bakımından zengin bir arşive sahip olan

Anadolu’nun önemli kentleri arasında yer alan Trabzon, üslup ve bezeme bakımından

dönemin başkenti İstanbul’da yapılmış örneklerle yarışacak nitelikte ve azımsanamaya-

cak nicelikte mezar taşına sahip olmasıyla öne çıkmaktadır. Kent merkezinde Ayasofya

Camii, Boztepe Ahi Evren Dede Camii, Gülbahar Hatun Camii, Tavanlı Camii, İmaret

Camii ve diğer Osmanlı eserlerinin çevresinde bulunan hazirelerde tarihi, kültürel ve sa-

natsal açıdan önemli olan çok sayıda mezar taşını görmek mümkündür. Bunların dışında

kentin mimari gereksinimleri doğrultusunda ortadan kaldırılan hazirelerinden toplatılarak

uzunca bir süre depolarda bekletilen sayısız Osmanlı dönemi mezar taşı ise günümüzde

Trabzon’un büyük ölçekli mezarlıkları arasında yer alan Sülüklü kent mezarlığında ser-

gilenmektedir.

Kent merkezindeki hazirelerde bulunan mezar taşları ile Sülüklü mezarlığındaki 18.

yüzyıla ait erkek ve kadın mezar taşları ve 19. yüzyıla ait kadın mezar taşları, farklı

araştırmacılar tarafından bir takım akademik çalışmalara konu edilmiştir. 19. yüzyıla ait

bir kısım erkek mezar taşının ise sadece kitabeleri okunmuş, ancak Sanat Tarihi disiplini

açısından herhangi bir değerlendirilmeye tabi tutulmamıştır. Hem farklı yüzyıllarda hem

de aynı yüzyılda yapılmış olsa da başkent ve çevre illerdeki mezar taşları ile arasındaki

benzerlik ve farklılıkların belirlenebilmesi açısından açığa çıkan bu boşluğun kapatılması

ve bu eserlerin literatüre kazandırılması hedeflenmiştir. Sayısı yaklaşık 230’u bulan bu

taşlar, her ne kadar tek çalışma kapsamında detaylandırılmak istense de mezar taşlarının

sayıca çokluğu, konuyu yüzyıl olarak çeyreklik dilimlere bölmeyi zorunlu kılmıştır ve bu

sebeple 4 ayrı monografik çalışma hazırlanmıştır. Bunlardan biri olan bu çalışmada sa-

dece 1825-1849 yılları arasında yapılmış mezar taşları ele alınmış ve mezar tipleri, mezar

taşı formları ve başlık türleri belirlenmiştir. Ayrıca belirtilen tarih aralığında ölenlerin soy

bilgileri, meslekleri, ölüm sebepleri, ölüm yaşları gibi istatistiki bilgiler verilmiştir. Kita-

belerden elde edilen bu bilgiler dışında motifler yoluyla da bazı çıkarımlarda bulunularak

çalışma kapsamına alınan mezar taşları, dönemin hakim sanat üslubu içerisinde değer-

lendirilmiştir.