Bir cadde rehabilitasyonunun kolektif bellek ve aidiyet üzerindeki etkisi: Samsun-İstiklal (Çiftlik) Caddesi


Creative Commons License

keskin k., Sarı R. M.

Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, cilt.16, sa.2, ss.1-23, 2026 (TRDizin)

Özet

Kentleşmenin etkisiyle oluşan hızlı yapılaşma beraberinde çarpık kentsel biçimlenişi, yoğun yapılaşmayı ve kentlinin nefes alacağı boşlukların oluşamadığı bir düzeni getirmiştir. Kent merkezlerine bakıldığında bu kesitin daha net okunabildiği görülmektedir. Son yıllarda küreselleşmenin etkisiyle artan rekabet ortamında yerel yönetimler tarafından kentleri özellikle ‘marka kent’ haline getirme düşüncesi, kentsel dönüşüm projelerinin gündeme gelme nedenleri arasında olmuştur. Kentsel çöküntü alanlarının yanı sıra yoğunluğun ve görüntü karmaşasının bulunduğu kent merkezleri ise ıslah, rehabilite, düzenleme gibi çeşitli müdahalelerin olduğu yerler arasında yer almıştır. Ancak söz konusu müdahalelerle sağlanan peyzaj, yayalaştırma, kentsel donatı ekleme gibi olumlu düzenlemelere rağmen, kentlerin özgün karakteri yeterince korunamamakta; kimliksiz cephe müdahaleleriyle benzer kentsel dokular oluşmaktadır. Bu değişim, kent belleğini tahrip ederek aidiyet duygusunu zayıflatmakta, ancak bu etkinin önemi yeterince dikkate alınmamaktadır. Yapılan çalışma, bir vaka çalışması olarak Samsun kent merkezinin en işlek caddelerden biri olan Çiftlik Caddesi’ni ele almaktadır. Çiftlik Caddesi gerek yaya dolaşımını rahatlatmak gerekse de tabela ve reklamların neden olduğu görüntü kirliliğini temizlemek amacıyla rehabilitasyona uğramıştır. Ancak bina cephelerine müdahale yapılırken bellekte anımsamaya yardımcı olan görsel izler de yok edilmiştir. Yapılan çalışma, işlevi değişmeyen ancak görsel hatırlatıcı imgelerin ortadan kaldırıldığı bir sokak rehabilitasyonunun, kentli belleği üzerindeki etkisini değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Bu bağlamda caddedeki değişimin bellekteki ara-bul-geri getir aşamasında sorunlara yol açıp açmadığı (bellek yıkımı), kentlide yeni bir bellek katmanı (anlam/ imge) oluşup oluşmadığı ve cadde üzerinde ikamet eden sakinlerin yere olan aidiyetlerinde kayıplar yaşayıp yaşamadıkları araştırmaya değer görülmüştür. Nitel desende kurgulanan çalışmada derinlemesine görüşme tekniği kullanılmış, veri toplama aracı olarak da yarı yapılandırılmış görüşme formundan yararlanılmıştır. Çalışma sonucunda, caddeyi kullananların eski mekânsal eylemlerini sürdürememesi nedeniyle cadde hem eski önemini kaybetmiş hem de bu alan için yeni bir bellek katmanı oluşamamıştır. Cephe rehabilitasyonları, mekânsal imgelerin ve geçmiş yaşanmışlıkların kaybolmasına yol açmış, kolektif bellekte kırılmalara neden olmuştur. Bulgular, kent merkezlerinde yapılan fiziksel müdahalelerin yalnızca mekânsal değil, toplumsal belleği ve aidiyet duygusunu da etkilediğini göstermektedir.
Rapid urbanization driven by city growth has brought about irregular urban formation, dense construction, and a lack of open spaces where residents can breathe. This pattern is particularly evident in city centers. In recent years, under the influence of globalization and increasing competition, local governments have sought to transform cities into so-called “brand cities”. This trend has been one of the driving forces behind urban renewal projects. While interventions such as rehabilitation, restoration, and urban planning have targeted both decayed urban areas and dense, visually chaotic city centers, the unique character of cities is often insufficiently preserved. Façade interventions that lack contextual sensitivity have led to the emergence of similar urban textures, despite positive improvements such as landscaping, pedestrianization, and the addition of urban amenities. Such changes undermine urban memory and weaken residents’ sense of belonging, however, the significance of this impact is often overlooked. This study focuses on a case study of Çiftlik Street, one of the busiest streets in the city center of Samsun. The street underwent rehabilitation to facilitate pedestrian circulation and reduce visual clutter caused by signage and advertisements. However, interventions on building façades also removed visual cues that aided memory recall. The study aims to evaluate the effects of a street rehabilitation in which the function remains unchanged but visually memorable elements have been eliminated, on urban memory. In this context, it investigates whether the changes on the street caused problems in the memory retrieval process (memory loss), whether a new layer of memory (meaning/image) emerged, and whether residents living along the street experienced a decrease in their sense of place attachment. The study, designed as a qualitative study, employed in-depth interviews as the primary data collection method and used semi-structured interview forms as data collection tools. The findings indicate that, due to the inability of street users to continue their former spatial practices, the street lost both its previous si gnificance and the potential to form a new memory layer. Façade rehabilitations led to the disappearance of spatial images and past experiences, causing disruptions in collective memory. Overall, the results demonstrate that physical interventions in city centers affect not only the spatial environment but also social memory and residents’ sense of belonging.