Ignác Kúnos’un Derlemelerinde Bir Ad Alma Örneği Olarak Baba Adı

IV. Uluslara Arası Ad Bilimi Bilgi Şöleni, Ankara, Turkey, 16 - 17 December 2025, (Unpublished)

Publication Type: Conference Paper / Unpublished
City: Ankara
Country: Turkey
Karadeniz Technical University Affiliated: Yes

Abstract

Türkiye’de Cumhuriyetin ilanını takip eden gelişme ve yenileşme çabalarının ardından 1934 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisinde kabul edilen Soyadı Kanunu ile her vatandaşın bir soyadı alması ve resmî işlerde bu soyadını kullanması zorunlu hâle getirilmişti. Bu sürecin en dikkate değer uygulamalarından biri, Osmanlı Devleti’nde kişileri tanımlamak için soyadı yerine kullanılan “ağa, bey, efendi, beyefendi, hanım, hanımefendi, paşa” ve özellikle soyluluk ifadesi yansıtmak üzere aile adlarının sonuna getirilen “zâde” gibi ünvanların kaldırılmış olmasıydı. Söz konusu ünvanların kullanımı öyle anlaşılmaktadır ki kent yaşamının sürdüğü yerlerde geçerli idi. Öyle ki 1886 yılının ilk yarısında İstanbul’dan yola çıkarak Mudanya, Bursa, Aydın civarında yaptığı derlemelerle Türkçe ağız araştırmalarında ilk derlemeciler arasında gösterilen Ignác Kúnos’un sunduğu veriler farklı ad alma örneklerine işaret etmektedir.

Adlardaki çeşitlilik ve değişim tarihsel süreçte farklı kaynaklardan takip edilebilirken Kúnos’un derlemeleri ağızların da bu konuda zaman zaman şaşırtıcı veriler barındırabildiğini göstermektedir. Budenz József editörlüğünde Macar Bilimler Akademisi Dilbilim Bölümü yayını olan külliyatın 22. cilt 2. sayısında (Budapeşte, 1890, s.113-156) Küçük Asya /Anadolu Türk dili (Kisázsiai török nyelv) derlemeleri yer almaktadır. Bu derlemelerde bölgedeki aşiret adları yanında bazı aşiretlere mensup olanların adları da Kúnos’un ifadesi ile oldukça karakteristiktir.

Bildiride Kúnos’un derlemelerinden hareketle tarihin bir geçiş noktasında ad alma konusunda baba adı olarak kullanılan adlar dikkatlere sunulmuş, böylece ad alma/verme eğilimlerine ilişkin bir örnek gün yüzüne çıkarılmaya çalışılmıştır.