Akademik Veri Yönetim Sistemi
33. KENTSEL TASARIM VE UYGULAMALAR SEMPOZYUMU , İstanbul, Türkiye, 13 - 15 Mayıs 2026, ss.59-60, (Özet Bildiri)
Bu çalışma, 2000 sonrası dönemde Trabzon kıyısında kıyı dolguları üzerinde ortaya çıkan yeni kullanım alanlarını çeper kuşak teoremi ekseninde incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın çıkış noktası, planlamanın zaman içerisinde kamusal yararı gözeten yönlendirici bir pratik olmaktan uzaklaşarak, kentsel mekân üretimini hızlandıran, büyük ölçekli müdahaleleri kolaylaştıran ve sermaye odaklı dönüşümleri meşrulaştıran bir araca dönüşmesidir. Kıyı kentlerinde bu dönüşümün en görünür sonuçlarından biri, doğal kıyı alanlarının dolgu projeleri aracılığıyla yeniden üretilmesi ve yeni kentsel kullanım alanlarına açılmasıdır. Bu bağlamda Trabzon, ülke yatırım planlarından aldığı yüksek pay, 2000–2025 döneminde kıyı boyunca yoğunlaşan büyük ölçekli müdahaleler ve Karadeniz Sahil Yolu’nun kentsel biçimlenme üzerindeki belirleyici etkisi nedeniyle çalışma alanı olarak seçilmiştir. Araştırma, kıyı dolguları üzerinde gelişen bu alanları yalnızca yeni kullanım yüzeyleri olarak değil, belirli aktör ilişkileri, planlama pratikleri ve yasal süreçler aracılığıyla üretilmiş çeper kuşak bileşenleri olarak ele almaktadır. Bu çerçevede çeper kuşak teoremi, yalnızca morfolojik bir tanımlama aracı olarak değil, kentsel gelişmenin dönemsel kırılmalarını, sabitleme hatlarını ve müdahale biçimlerini açıklamaya imkân veren süreç temelli bir yaklaşım olarak kullanılmaktadır. Çalışmanın yöntemi, tarihsel-morfolojik çözümleme ile plan, proje ve mevzuat incelemesini bir araya getirmektedir. İlk aşamada kıyı dolguları ile elde edilen alanların tarihsel süreç içinde kıyı formasyonunda yol açtığı dönüşüm haritalanmakta; ikinci aşamada ise bu alanlar aktör temelli bir çözümleme doğrultusunda işlevsel, dönemsel ve süreçsel özelliklerine göre sınıflandırılmaktadır. Bu amaçla her bir kullanım alanı için gelişim mantığını, karar süreçlerini ve mekânsal sonuçlarını görünür kılan bir çerçeve oluşturulmaktadır. Çalışmada kullanılan veri kaynakları ağırlıklı olarak arşiv verilerine dayanmaktadır. Trabzon kentine ait halihazır haritalar ve kadastral haritalar araştırmanın birincil veri setini oluşturmaktadır. Bu kapsamda, halihazır haritaların ve kadastral verilerin bir bölümü pilot düzeyde CBS ortamına aktarılmış; elde edilen veriler üzerinden çeper kuşak sınırlarının belirlenmesine yönelik morfolojik analizler gerçekleştirilmiştir. Bu sayede çeper kuşak alanlarının hem mekânsal dağılımı hem de dönemsel dönüşüm dinamikleri sistematik bir biçimde ortaya konulmuştur. Ön bulgular, projelendirilmesinden tamamlanmasına kadar yoğun tartışmalara konu olan Karadeniz Sahil Yolu’nun, Trabzon kesiminde yalnızca bir ulaşım altyapısı değil, aynı zamanda güçlü bir sabitleme hattı olarak işlediğini göstermektedir. Bu hat, kıyı ile kent arasındaki ilişkiyi yeniden tanımlamış; özellikle 2000 sonrası dönemde kıyı boyunca yeni müdahale alanlarının açılmasına ve dolgu alanları üzerinde yeni kullanım kümelerinin oluşmasına zemin hazırlamıştır. EYOF süreciyle ivme kazanan spor ve rekreasyon yatırımları, park ve yürüyüş alanları, ticari kullanımlar, stadyum, şehir hastanesi ve dolgu havalimanı gibi büyük ölçekli projeler, ilk bakışta parçalı kararlar gibi görünse de dönemsel olarak birbirini izleyen ve kıyı boyunca biriken bir yer seçim mantığına işaret etmektedir. İlk haritalama ve dönemsel okuma sonuçları, söz konusu müdahalelerin münferit uygulamalar olarak değil, benzer aktör ilişkileri, planlama pratikleri ve yasal araçlar üzerinden şekillenen bir çeper kuşak kullanım deseni olarak değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir. Çeper kuşakalara ilişkin değerlendirmelerde ise; Trabzon kentinde çeper kuşak alanlarının özellikle 2000’li yıllarla birlikte kıyı dolgu uygulamaları ve büyük ölçekli projeler aracılığıyla önemli ölçüde yeniden üretildiğini ortaya koymaktadır. 2005–2020 dönemleri karşılaştırıldığında, çeper kuşakların yalnızca mekânsal olarak genişlemediği, aynı zamanda morfolojik bütünlüğünü kaybederek parçalı ve proje odaklı bir yapıya dönüştüğü görülmektedir. Özellikle kıyı dolgu alanları, çeper kuşak sisteminin yeni bir bileşeni olarak ortaya çıkarken, bu alanların planlama kararlarından çok proje temelli müdahalelerle şekillendiği anlaşılmaktadır. Analizler, planlama süreçlerinin yönlendirici bir araç olmaktan uzaklaşarak büyük ölçüde uygulamayı meşrulaştıran bir çerçeveye dönüştüğünü; buna karşılık tasarımın mekânsal üretimde daha belirleyici bir rol üstlendiğini göstermektedir. Bu bağlamda çeper kuşaklar, planlama ile tasarım arasındaki gerilimin en görünür hâle geldiği mekânsal alanlar olarak öne çıkmaktadır. Sonuç olarak çalışma, Trabzon örneği üzerinden çeper kuşakların sermaye, planlama ve tasarım ilişkileri içerisinde yeniden üretildiğini ortaya koymaktadır. Bu desen, bir yandan kentsel büyümeyi kıyı boyunca yeniden yönlendirirken, diğer yandan doğal kıyı formasyonunu dönüştürmekte, kıyı ekosistemi üzerinde baskı yaratmakta ve kentin olağan mekânsal gelişim örüntüleriyle tam olarak bütünleşemeyen yeni alanlar üretmektedir. Bu yönüyle çalışma, kıyı dolguları üzerinde oluşan yeni çeper kuşak alanlarının hangi planlama pratikleri ve yasal süreçlerle üretildiğini açıklamayı hedeflemekte; aynı zamanda bu alanların morfolojik, yönetsel ve ekolojik etkilerinin birlikte tartışılmasına zemin hazırlamaktadır.