Üyge Taba’da Kahraman Arketipi


Özdemir G. , Arıkan M.

TDK Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, ss.171-205, 2017 (Diğer Kurumların Hakemli Dergileri)

  • Basım Tarihi: 2017
  • Dergi Adı: TDK Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi
  • Sayfa Sayıları: ss.171-205

Özet

Tatarların teşkilatlanması ve birleşmesi, ulusal kurtuluş hareketi, Müslüman Türk halklarının bilinçlenmesi ideali için yürüttüğü gazetecilik, dergicilik ve politik faaliyetleriyle tanınan ve hikâye, tiyatro ve roman türünde eserler veren Muhammed Ayaz İshakî İdilli (1878 Kazan-1954 İstanbul) milliyetçi-Türkçü bir aydındır. Çarlık Rusya tarafından pek çok kez tutuklanıp hapsedilmiş, sürgüne gönderilmiş ve uzun yıllar yurt dışında yaşamak zorunda kalmıştır. Eserleri arasında özellikle “Tilenci Kız” (1907), “Mulla Babay” (1913), “Soldat” (1980), “Uluğ Muhammed” (1947), “Tatarın Kızı”, “Üyge Taba” (1922) romanlarında ve “Dulkın İçinde” (1937) adlı oyununda Tatarların “kurtuluş”u ve Türk halklarının birliği idealini yansıtır. Üyge Taba romanı yirmi sekiz yıl boyunca Rus ordusunda görev yaparak miralaylığa kadar yükselmiş olan Kazan Türkü Temür Ali’nin Birinci Dünya Savaşı sırasında Türklere karşı savaşması ile başlayan ikilemini, Rus Kazaklarını Azerbaycan ile Osmanlı arasındaki bölgeye yerleştirerek iki kardeş ülke arasındaki irtibatı kesme görevini yerine getirmeyip askerleriyle birlikte Türk tarafına geçişini anlatır. Sözlü anlatmalardan miras kalan “kahramanın erginleşmesi motifi” ve “arayış yolculuğu kalıbı” “Üyge Taba”da açıkça görülür. Romanın hemen başında huzursuzluktan uyuyamayan ve bu huzursuzluğu zamanla manevi bir uyanışa dönüşen Temür Ali’nin geçirdiği değişim ve olgunlaşma, kaderin ve ruhani gerçeğe yürüyüşün sembolü olan “yol” kavramını vurgulayan eserin adıyla birleştiğinde “kahraman arketipi” açık bir şekilde belirginleşir. “Eve Doğru” adı, fiziksel ve ruhsal bir yolculuğa işaret ederken, destanlardaki kahramanın eve dönüşünü de sembolize eder. Kaybedilen ülkenin yeniden kazanılması, romanda kaybedilen Türklüğün bulunmasına, manen bağlı olunan ülkeye, yani Türkiye’ye zorlu bir yolculuk sonucunda kavuşmaya dönüşür. Bu makalede ancak uzun hikâye sayılabilecek büyüklükteki “Üyge Taba” romanının biçim ve içerik yapısının epik türün yapısı ve içeriği ile karşılaştırması yapılacak, eserde “kahraman arketipinin” özellikleri gösterilecektir. Anahtar kelimeler: Ayaz İshakî, “Üyge Taba”, roman, epik, kahraman arketipi, kahramanın yolculuğu