Su, Hak ve Emanet: Diyanet Hutbelerinde Teo-Ekolojik Söylemin Ahlaki-Dini İnşası
IX. Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Kongresi, Trabzon, Türkiye, 21 - 23 Ekim 2026, ss.130-131, (Özet Bildiri)
- Yayın Türü: Bildiri / Özet Bildiri
- Basıldığı Şehir: Trabzon
- Basıldığı Ülke: Türkiye
- Sayfa Sayıları: ss.130-131
- Karadeniz Teknik Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Su, Hak ve Emanet: Diyanet Hutbelerinde Teo-Ekolojik
Söylemin Ahlaki-Dini İnşası
Bu çalışma, Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından
2008–2026 döneminde yayımlanan cuma hutbelerinde teo-ekolojik söylemin nasıl
kurulduğunu incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, hutbelerde çevre, su,
israf, emanet, hak, rahmet, nimet, merhamet ve sorumluluk kavramlarının hangi
söylemsel ilişkiler içerisinde kullanıldığını ve bu ilişkilerin zaman
içerisinde nasıl bir görünüm sergilediğini ortaya koymaktır. Bu amaçla 911
hutbeden oluşan uzun dönemli bir dijital hutbe derlemi oluşturulmuş; PDF
metinleri işlenerek ham ve temiz metin veri setleri hazırlanmıştır. Araştırmada
kavram yoğunluğu, 10.000 kelime başına normalize frekans analizi, anahtar
sözcüğün bağlam içinde incelenmesine dayanan KWIC analizi, NMF tabanlı konu
modelleme, yakın okuma ve kavram eş-oluşum ağı analizleri birlikte
kullanılmıştır.
Bulgular, Diyanet hutbelerinde çevre söyleminin belirgin
bir görünürlüğe sahip olduğunu; ancak modern çevrecilikteki teknik,
iklim-merkezli veya doğa-merkezli söylemden farklı bir kavramsal yapı
içerisinde şekillendiğini göstermektedir. Konu modelleme sonuçlarında çevre,
bağımsız ve baskın bir tematik alan olarak ayrışmamakta; ibadet, ahlak,
dayanışma, israf ve sorumluluk gibi daha geniş dini-ahlaki söylem alanlarına
gömülü biçimde görünmektedir. Yıllara göre normalize edilmiş bulgular ise
teo-ekolojik söylemin doğrusal bir gelişim göstermediğini, belirli dönemlerde
yoğunlaşan dalgalı bir örüntü sergilediğini ortaya koymaktadır. Kavram
eş-oluşum ve merkezilik analizlerinde özellikle “su” ve “hak” kavramlarının öne
çıkması dikkat çekicidir. Su; hak, rahmet, nimet, merhamet, emanet ve
sorumlulukla ilişkilenen ahlaki-dini bir düğüm olarak yapılanırken, “hak”
farklı kavramsal alanları birbirine bağlayan önemli bir köprü işlevi
görmektedir. Yakın okuma bulguları ise “israf”ın su, gıda ve kaynak kullanımı
üzerinden güçlü bir ahlaki-ekonomik anlam kazandığını göstermektedir. Buna karşılık
İslam çevre etiği literatüründe ekolojik anlamlar yüklenebilen “mizan” ve
“ifsat” kavramlarının hutbelerde daha çok uhrevi hesap ve toplumsal-ahlaki
bozulma bağlamlarında kullanıldığı belirlenmiştir.
Bu bulgular, Diyanet hutbelerindeki teo-ekolojik söylemin
bağımsız bir seküler çevrecilik dili üretmekten ziyade çevreyi hak, emanet,
nimet, merhamet ve sorumluluk ekseninde ahlaki-dini bir kamusal mesele olarak
çerçevelediğini göstermektedir. İşletmecilik ve yönetim perspektifinden
değerlendirildiğinde bu söylem; kaynakların sorumlu kullanımı, israfın
önlenmesi, sürdürülebilirlik, kurumsal sorumluluk ve paydaş davranışlarının
normatif temelleriyle ilişkilendirilebilir. Siyaset bilimi açısından ise
Diyanet gibi kamusal alanda etkili bir kurumsal aktörün çevresel sorumluluğu
hangi normatif repertuarla çerçevelediğinin incelenmesi; çevre yönetişimi,
devlet-toplum ilişkileri ve çevre politikalarının toplumsal meşruiyetinin
anlaşılmasına katkı sunmaktadır. Böylece çalışma, teo-ekolojik söylemi kurumsal
sorumluluk ve sürdürülebilirlik yönetişimi ile kamusal çevre yönetişiminin
kesiştiği bir alan olarak ele almaktadır.
Anahtar Kelimeler: Diyanet Hutbeleri, Teo-Ekoloji, İslam Çevre Etiği, Söylem
Analizi, Su
This study examines how theo-ecological discourse is constructed in Friday sermons published by the Presidency of Religious Affairs of Türkiye (Diyanet) between 2008 and 2026, with particular reference to the conceptual framework of Islamic environmental ethics. The primary aim of the study is to explore the discursive relationships through which concepts such as environment, water, waste (isrāf), trust (amānah), rights (ḥaqq), mercy (raḥmah), blessing (niʿmah), compassion, balance (mīzān), corruption/disorder (ifsād), and responsibility are articulated in the sermons, and to examine how these relationships have changed over time. To this end, a longitudinal digital corpus comprising 911 Friday sermons was compiled, and both raw and cleaned textual datasets were generated through the processing of PDF documents. The study employs a mixed text-analytical strategy combining concept-density analysis, normalized frequency analysis per 10,000 words, Keywords in Context (KWIC) analysis, Non-negative Matrix Factorization (NMF)-based topic modeling, close reading, and conceptual co-occurrence network analysis.
The findings demonstrate that environmental discourse has a discernible presence in Diyanet sermons; however, it is constructed within a conceptual framework that differs from the technical, climate-centered, or nature-centered language commonly associated with modern environmentalism. The topic-modeling results indicate that the environment does not emerge as an autonomous and dominant thematic domain. Instead, environmental concerns appear embedded within broader religious and moral discourses concerning worship, morality, solidarity, waste, responsibility, and the ethical use of resources. Year-by-year normalized findings further reveal that theo-ecological discourse does not follow a linear trajectory; rather, it displays a fluctuating pattern characterized by periods of intensified emphasis.
Conceptual co-occurrence and centrality analyses particularly highlight the prominence of water and rights (ḥaqq). Water emerges as a moral-religious node associated with rights, mercy (raḥmah), blessing (niʿmah), compassion, trust (amānah), and responsibility, while ḥaqq functions as an important bridging concept connecting otherwise distinct normative domains. Close reading further indicates that waste (isrāf) acquires a strong moral-economic meaning through discussions of water, food, consumption, and resource use. This finding is particularly relevant to Islamic environmental ethics, in which excessive consumption and the misuse of resources are often addressed through moral concepts rather than through an exclusively ecological vocabulary.
By contrast, the analysis reveals a more complex relationship between the sermons and concepts that have acquired explicitly ecological interpretations in the literature on Islamic environmental ethics. In particular, mīzān (balance) and ifsād (corruption, disorder, or deterioration) do not consistently function as environmental concepts within the sermon corpus. While these concepts may be interpreted ecologically in contemporary Islamic environmental thought, their use in Diyanet sermons is predominantly associated with eschatological accountability, moral order, and socio-ethical deterioration. This finding suggests that the ecological meanings attributed to classical Islamic concepts in the scholarly literature should not automatically be assumed to correspond to their actual discursive use in contemporary religious communication.
Taken together, the findings indicate that theo-ecological discourse in Diyanet sermons does not produce an autonomous language of secular environmentalism. Rather, environmental responsibility is framed as a moral-religious public concern through a normative repertoire organized around ḥaqq, amānah, niʿmah, raḥmah, isrāf, and responsibility. In this sense, environmental ethics is embedded within a broader religious conception of moral obligation, appropriate conduct, resource use, and responsibility toward both society and creation.
From a business and management perspective, this normative repertoire can be associated with responsible resource use, waste prevention, sustainability, corporate responsibility, and the moral foundations of stakeholder behavior. Rather than presenting sustainability solely as a technical or managerial imperative, the discourse analyzed here reveals how responsible resource use may also be legitimized through religious and moral frames. From the perspective of political science and public policy, examining how an institutionally influential public actor such as Diyanet frames environmental responsibility contributes to a better understanding of environmental governance, state-society relations, normative policy legitimation, and the social foundations of environmental responsibility.
Accordingly, the study conceptualizes theo-ecological discourse as a field situated at the intersection of Islamic environmental ethics, institutional responsibility, sustainability governance, and public environmental governance. It further demonstrates that the environmental meanings of Islamic concepts should be examined empirically rather than assumed in advance, thereby contributing to a more context-sensitive understanding of how Islamic environmental ethics is articulated in contemporary institutional religious discourse.
Keywords: Diyanet Friday Sermons, Theo-Ecology, Islamic Environmental Ethics, Amānah, Water
[1] Research Assistant, Karadeniz Technical University, Faculty of Economics and Administrative Sciences, Department of Business Administration. ORCID: https://orcid.org/0000-0002-6939-7742