ELEKTRİKLİ ARAÇ ŞARJ İSTASYONU YER SEÇİMİNİN GERÇEK VERİLERE DAYALI OPTİMİZASYONU: TRABZON İLİ ÖRNEĞİ

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Karadeniz Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Fen Bilimleri Enstitüsü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ADEM ÖZLÜ

Danışman: Yahya Danayiyen

Özet:

Elektrikli araçların hızla yaygınlaşması, şarj altyapısının veriye dayalı biçimde planlanmasını zorunlu kılmaktadır. Şarj istasyonu yer seçimi; maliyet, kapsama, talep ve erişim mesafesi gibi birbiriyle çelişen ölçütlerin eş zamanlı gözetilmesini gerektiren NP-zor (Polinom Olmayan zor) nitelikte çok amaçlı bir tesis yer seçimi problemidir. Bu çalışmada, Trabzon ili Akçaabat, Ortahisar ve Yomra ilçelerinde elektrikli araç şarj istasyonlarının uygun yer seçimi amaçlanmıştır. Mahalle düzeyinde demografik veriler, kavşak bazlı trafik hacimleri ve aday istasyon lokasyonları kullanılarak; maliyet, kapsama, talep ve mesafe bileşenlerinden oluşan ağırlıklı toplam amaç fonksiyonu kurulmuş ve çeşitli kısıtlar ceza fonksiyonu yaklaşımıyla modele dahil edilmiştir. Problemin çok amaçlı yapısı, Pareto tabanlı bir yaklaşım yerine ağırlıklı toplam yöntemi kullanılarak tek bir skaler fitness değerine indirgenmiştir. Açgözlü Işın Arama, Genetik Algoritma ve Tilki Optimizasyonu algoritmaları dört farklı ağırlık senaryosu altında otuzar bağımsız koşu ile karşılaştırılmıştır. Sürekli uzay için tasarlanan Tilki Optimizasyonu, geliştirilen adaptif eşik tabanlı transfer fonksiyonu ile ayrık probleme uyarlanmıştır. Sonuçlar istatistiksel testlerle değerlendirilmiş; Açgözlü Işın Arama'nın çözüm kalitesi ve tekrarlanabilirlik, Genetik Algoritma'nın kapsama, Tilki Optimizasyonu'nun ise maliyet ve hesaplama verimliliği bakımından öne çıktığı belirlenmiştir. Çalışma; Trabzon ili özelinde gerçek demografik, trafik ve aday lokasyon verilerinin bir arada kullanılması, maliyet–kapsama–talep–erişim kriterlerini içeren çok kriterli bir karar modelinin kurulması, farklı arama karakteristiklerine sahip meta-sezgisel algoritmaların aynı senaryolar altında istatistiksel olarak karşılaştırılması ve Tilki Optimizasyonu algoritmasının adaptif eşik tabanlı bir dönüşüm mekanizmasıyla ayrık aday lokasyon seçimi problemine uyarlanması yönleriyle literatüre katkı sağlamaktadır.