Türkiye'nin Doğu Karadeniz Kıyılarındaki Barbunya Balığının Biyoekolojik Özellikleri ve Populasyon Parametreleri
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Karadeniz Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Balıkçılık Teknolojisi, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2000
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Yaşar Genç
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): ERTUĞ DÜZGÜNEŞ
Özet:ÖZET Bu araştırmada, 1990-1996 yıllan arasında Türkiye'nin Doğu Karadeniz kıyılarındaki barbunya {Mullus barbatns ponticus, Ess. 1927) stoklarının biyoekolojik özellikleri ve populasyon dinamiği üzerinde çalışılmıştır. Barbunya populasyönu su sıcaklığına bağlı olarak yaz döneminde yoğun olarak ilk 20 m derinlikte bulunurken, kışın daha çok 50-100 m derinliklere inmektedir. Mayıs ayında derin sulardan üremek amacıyla sığ sulara, üreme dönemi sonunda, Ağustos ayında orta derinlik tabakalarına (20-50) ve ekim-kasım aylarından itibaren derin sulara yönelmektedirler. Üreme dönemi başlangıcından 2-3 ay sonra (ağustos ayı sonlarında) 4-5 cm uzunluğundaki 0+ yaş grubu bireylerin stoka katıldıkları gözlenmiştir. Trol av kompozisyonu verilerine göre barbunya balığı mezgitten sonra en fazla av veren demersal teleost türüdür. 1991-1996 yılan arasında av kompozisyonunun ortalama % 9.5 'ini barbunya oluşturmuştur. İncelenen barbunya balıklan total boy olarak 4.4-23.5 cm arasında değişim göstermektedir. Erkekler 7.2-19.6 cm, dişiler 6.1-23.5 cm arasında değişim göstermiştir. Ortalama boy tüm populasyon için 12.49 ±0.02 cm, erkekler için 12.43 ±0.02 cm ve dişiler için 13.73 ±0.03 cm olarak belirlenmiştir. Eşey oram tüm populasyon dikkate alındığında 1:1 bulunurken, yaş ve boylara göre farklı dağılımlann olduğu gözlenmiştir. Ük yaşlarda erkek bireyler daha fazla temsil edilirken, 3. yaş ve 14.5 cm boy grubundan itibaren dişilerin oram giderek artmaktadır. Dişiler için maksimum yaş 9, erkekler için 8 bulunmuştur. Populasyonun % 80'inin 0, 1 ve 2 yaş grubu balıklardan oluştuğu gözlenmiştir. Total boy-ağırlık ilişkisi genel olarak W = 0.0063 * Z3182, erkek bireyler için W = 0.0074 * Z3"4, dişiler için ise W = 0.0064 * I3177 olarak hesaplanmıştır. Yaş-boy ilişkisi tüm bireyler için Z, =23.83(1 -e^227^16*0), erkekler için L, =22.16(l-e-°-213('+2038>), dişi bireyler için Z, =25.55(1 -e^'+i^) şeklinde bulunmuştur. Anlık toplam ölüm oranlan (Z), yıllara göre 1.16-1.51, doğal mortalite (M) 0.36-0.44, balıkçılık mortalitesi (F) 0.72-1.08 arasındaki değişmektedir. Tüm yıllar için VIIortalama değerler Z=1.41, M=0.39 ve F= 1.02 olarak hesaplanmıştır. İşletme oranlan yıllar itibariyle 0.62-0.74 değerleri arasında değişmekte olup, ortalama 0.72 bulunmuştur. Beverton ve Holt'un kanlım başına verim modeline göre, 1994 yılında Trabzon açıklarındaki barbunya stoklarında nisbeten dengeli avcılık yapıldığı gözlenirken, diğer yıllarda aşırı avcılığın olduğu tahmin edilmiştir. Yeni katılım başına maksimum sürdürülebilir ürün (MSY/R), 1991 ve 1995 yıllarında 13.0 g, 1996 yılı için 14.0 g olarak bulunurken, 1992, 1993 ve 1994 yıllarında 12 g civarında hesaplanmıştır. Doğu Karadeniz için, 1990-1992 yıllan arasında toplam biyokütle miktan; 1329, 3011 ve 4850 ton olarak tahmin edilirken, Trabzon karasulan için 1991-1996 yıllarında sırasıyla 373, 425, 251, 378, 532 ve 570 ton olarak hesaplanmıştır. Torba ağ göz açıklığı 18, 20 ve 22 mm olan trol uygulamalarında seçicilik (L50) değerleri sırasıyla; 12.57, 13.19 ve 13.77 cm olarak belirlenmiştir. Ticari balıkçılık verilerine göre, Karadeniz kıyısında, barbunya balıklan en az yaz aylarında, en fazla sonbahar döneminde daha çok trol ile avlamlmaktadır. Barbunyada ilk eşeysel olgunluk boyu erkek bireyler için 10.17 cm, dişiler için 1 1.28 cm olarak hesaplanmıştır. Bu boylara karşılık gelen bireylerin genel olarak 1 yaşmda olduğu belirlenmiştir. Doğu Karadeniz kıyılarında dağılım gösteren barbunya, mayıs ayı sonlarından başlayarak ağustos başlarına kadar üremektedir. Üremenin, ilk 20 m derinlik tabakasında, 18-25 "C'de, %o 17-18 tuzlulukta, 6-9 mg/L çözünmüş oksijen sınırlarında ve 10-12 kg/m3 yoğunlukta (sigma-t) olduğu belirlenmiştir. Üreme döneminde sulanmış, atılmaya hazır yumurtaların çapı ortalama 756 ± 2.21 (545-1050 ) u olarak tespit edilmiştir. Barbunya balıklarında, bir defada bırakılan yumurta sayısı-balık boyu arasındaki ilişki BF= 0.0968 T 3'9917; bir defada bırakılan yumurta sayısı-gonadsız balık ağırlığı BF=168.7 (W-WG)-556.4 ; bir defada bırakılan yumurta sayısı-gonad ağırlığı F= 1686 GW+372.3 ve birim balık ağırlığına karşılık gelen göreceli fekondite 149.7 ±8.97 yumurta/g olarak belirlenmiştir. Anahtar Kelimeler: Doğu Karadeniz, Barbunya (Mullus barbatus ponticus), vertikal ve mevsimsel dağılım, populasyon parametreleri, karaya çıkanlan av, üreme, katlimi basma ürün, seçicilik, biyokütle VIII tC ¥%SEKÖĞRETİM KSMGJW*