Hava kalitesi ile meteorolojik parametreler arasındaki ilişkilerin istatistiksel analizi – Trabzon ili

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Karadeniz Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Fen Bilimleri Enstitüsü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: SENA NUR KÖMÜRCÜ

Danışman: BUĞRA KAAN TİRYAKİ

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışmada, Trabzon ilinde 2015–2024 dönemine ait saatlik gözlemler kullanılarak hava kalitesi parametreleri (PM10, SO2, NO2, NOX, NO) ile meteorolojik değişkenler arasındaki ilişkiler istatistiksel olarak incelenmiştir. Zaman serilerinin yapısı STL ayrıştırması, ACF–PACF analizi ve Mann–Kendall eğilim testiyle değerlendirilmiştir. Değişkenler arasındaki doğrusal olmayan bağımlılık yapısını ve özellikle uç değerlerde güçlenen kuyruk bağımlılığını ortaya koymak amacıyla copula tabanlı modeller kullanılmış; mevsimsel ölçekte ilişkilerin yönü ve şiddeti yorumlanmıştır. Tahmin aşamasında, meteorolojik değişkenlerden yararlanarak kirletici konsantrasyonlarının farklı tahmin ufuklarında öngörülmesi için makine öğrenmesi modelleri kurulmuş ve copula bilgisinin entegre edildiği hibrit yaklaşımların performans katkısı değerlendirilmiştir. Ayrıca, kısa süreli yüksek kirlilik epizotlarının risk boyutunu nicel olarak belirlemek üzere eşik aşımı yaklaşımına dayalı ekstrem değer analizi uygulanmış, Genelleştirilmiş Pareto Dağılımı ile kuyruk davranışı ve geri dönüş periyotları incelenmiştir. Bulgular, meteorolojik koşulların kirleticilerin birikim/dağılım süreçlerinde belirleyici olduğunu ve uç olayların mevsimsel dinamiklerle doğrudan ilişkili olduğunu göstermektedir.