Harezm Türkçesinde Eylem Kipliği
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Karadeniz Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MUHAMMET YASİN ÇAKIR
Danışman: Çiğdem Usta
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Dil çalışmalarının tarihi çok eskiye gitmekle birlikte kiplik, görece yeni bir çalışma alanıdır. Batıda dilbilimde sistemli kiplik çalışmalarının başlangıcı, 20. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenmektedir. Türkçede ise son on yılda kiplik incelemeleri hız kazanmıştır. Bu çalışmada Harezm Türkçesinde eylem kipliği incelenmiş ve böylece Türkçenin semantik haritasına katkı sunmak amaçlanmıştır. Çalışmanın birinci bölümünü oluşturan Kuramsal Çerçeve başlığında, kipliğin felsefede ve dilbilimde nasıl ele alındığı, nasıl tanımlandığı üzerinde durulmuş; kip, zaman, görünüş kavramlarıyla ilişkisine değinilmiştir. Harezm Türkçesi Dönemi ve Eserleri başlıklı bölümde kiplik bakımından incelenecek olan metinler ve metinlerin dönemi hakkında bilgi verilmiştir. Bu eserler, Nehcü'l-Ferâdîs, Husrev ü Şîrîn, Mukaddimetü'l-Edeb, Kısasü'l-Enbiyâ, Mu'înü'l-Mürîd, Harezm Türkçesi Kur'ân Tercümesi, Mirâc-nâme'dir. Harezm Türkçesinde Eylem Kipliği başlıklı üçüncü bölümde Palmer (2001)'ın ve Aslan Demir (2008)'in tasniflerinden hareketle oluşturulan sınıflandırma temelinde, bahsi geçen metinlerdeki eylem kiplikleri detaylı bir şekilde incelenmiştir. Harezm Türkçesi metinlerinin daha iyi anlaşılabilmesi, Harezm Türkçesindeki eklerin kiplik işlevlerinin tespit edilebilmesi ve sonraki çalışmalarda Türkiye Türkçesi ile Harezm Türkçesinin eylem kipliği işaretleyicileri bakımından karşılaştırılabilmesi amacıyla yapılan bu çalışmada, dönem metinleri aracılığıyla Harezm Türkçesinde eylem kipliğinin işaretleyicileri tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu tespite ulaşmak için nitel araştırma yöntemlerinden tasvirî usulle doküman analizi tekniği kullanılarak kaynak kitaplardaki veriler kiplik türlerine göre fişlenmiş ve elde edilen veriler, nitel veri analizi türlerinden kategorisel betimsel analiz tekniğiyle çözümlenmiştir. Harezm Türkçesinde eylem kipliği; yükümlülük ve devinim (iç edim) olmak üzere iki başlıkta incelenmiştir. Yükümlülük kipliği; zorunluluk (zayıf zorunluluk, güçlü zorunluluk), izin (isteğe bağlı olan izin, isteğe bağlı olmayan izin), isteme (emir, istek, yalvarma) alt başlıklarına ayrılmıştır. Devinim kipliği ise; yeterlilik/yetersizlik (fiziksel yeterlilik/yetersizlik, ussal yeterlilik/yetersizlik), gereklilik, gönüllülük-dilek alt başlıklarına bölünmüştür. Tüm alt başlıklar; biçimbirimsel, sözlüksel (kiplik fiiller, kiplik isimler, kiplik zarflar, yardımcı kiplik sözler), biçimsel-sözdizimsel, sözdizimi-leksikoloji-morfoloji bağıntılı işaretleyiciler yönünden değerlendirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Kiplik, Eylem Kipliği, Harezm Türkçesi, Kiplik İşaretleyicileri.