Tahrir Defterlerine Göre Kelkit Kazasının Sosyal ve Ekonomik Yapısı (1520-1530)
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Karadeniz Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2005
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Mustafa KARATAY
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): MEHMET ALAADDİN YALÇINKAYA
Özet:02. Özet Bu çalışmadaki amaç, Osmanlı kırsal tarihinin birincil kaynaklan olan tahrir defterlerini kullanmak suretiyle Doğu Anadolu'da bir Türk kazası Kelkit hakkında sosyal, ekonomik ve demografik bilgi ve detayları ortaya çıkarmaktır. Çünkü araştırma sahasındaki Türk yerleşimi Malazgirt (1071) sonrası döneme kadar inmesine rağmen bu yerleşim yeri hakkında fazla bilgi bulunmamaktadır. Mevcut bilgiler de dağınık bir şekildedir. Bu çalışmayla birlikte hem bu dağınık bilgiler bir araya getirilmiş, hem de var olan bilgiler, kazarım idarî, ekonomik, demografik ve sosyal yapısı ile ilgili elde edilen yeni bilgilerle de zenginleştirilmiş olacaktır. Böylece bundan sonra bu alanla ilgili olarak yapılacak çalışmalara bir katkı sağlayacaktır. Araştırmada 1520-1530 yıllan arasım içeren tahrir defterleri kullanılmıştır. Elde edilen sonuçlar da bu tarihleri kapsamaktadır. Ayrıca tahrirlerdeki bilgiler, aynı tarihli bölge kanunnameleri ile de desteklenmiştir. Yapılan araştırma sonucunda kaza, 95'i yerleşime açık(meskûn), 27'si yerleşim dışı (gayrimeskûndur) olmak üzere 122 köy ve 22 mezraadan oluşan bir idarî yapıya sahiptir. Meskun köylerin 64'ü tamamen Müslüman (% 67), 9'u tamamen Gayrimüslim (%9) ve 22'si ise her iki kesimden -Müslim/Gayrimüslim- (%23) oluşmaktadır. Kazanın nüfusu ise tahminî olarak 7.184 kişidir. Bu nüfusun 4.368'i (%60,81) Müslüman, 2.816'sı ise (%39,19) Gayrimüslimdir. Dolayısıyla araştırma sahasındaki nüfusun 3/5 'ü Müslümanlardan oluşmaktadır. Bölgenin tarıma uygun arazi yapısı nedeniyle araştırmanın yapıldığı dönemde tarım özellikle de dönemin şartlarında stratejik değeri olan buğday ve arpa tarımı ön plandadır. Toplam buğday üretimi 175.614 kile, arpa üretimi ise 131.625 kiledir. Bunların yanında az da olsa dan, keten gibi ürünlerle birlikte, üzüm, karpuz, kavun, bakla gibi bağ ve bostan ürünleri de yetiştirilmektedir.Bölge arazisinin büyük ölçüde tarıma ayrılmış olması nedeniyle hayvancılık özellikle de küçükbaş hayvancılık -koyun/keçi- sınırlı da olsa yapılmaktadır. Yörede 11.400 adet koyun ve keçi beslendiği tahrirlerdeki kayıtlardan anlaşılmaktadır. Ayrıca 13 köyde de arıcılık faaliyeti yapılmaktadır. Bununla birlikte belgelerdeki kayıtlarda yer almamasına karşın araziyi sürmek amacıyla büyükbaş hayvan beslendiği muhakkaktır. Kazada sanayi tesisleri olarak ise 2 adet boyahane ve 1 adet bezirhane ile ; 54'ü çalışır durumda ve 7' si harap durumda olmak üzere toplam 61 tane un öğütülen su değirmeni bulunmaktadır. Halkın temel besin maddesi olan unun elde edildiği değirmenler tüm köylerde olmayıp 47 köyde bulunmaktadır. Değirmen olmayan diğer köylerin ise kendilerine en yalan değirmeni olan köyden ihtiyacım karşıladığı muhakkaktır. Tabi bu durum köyler arasında bir hareketliliğin ve alışverişin olmasına yol açmaktadır. Araştırma sahasında başta dinî hayat olmak üzere sosyal ve ekonomik hayata da katkı sağlayan 23 tane zaviye ile 2 adet mescit bulunmaktadır. Bu zaviyelerin büyük çoğunluğu isimlerinden de anlaşılacağı üzere Osmanlı öncesine özellikle de Akkoyunlular'a dayanmaktadır. Kaza ve köylerinden toplam 407.240 akçelik gelir elde edilmekte olup, bunun 286.892 akçelik büyük bölümü (% 70,4) tımar sahiplerine (akçe), 61.432 akçelik kısmı (%15,08) Zaimlere, 30.000 akçelik kısmı (% 7,36) Mirliva hassı, 4.800 akçelik kısmı (%1,17) ise Padişah hassı olarak paylaştırılmıştır. Yörede bulunan zaviye ve mescitler içinse 23.116 akçelik (% 5,67) gelir ayrılmıştır. Ayrıca Akkoyunlu Türkmen Beylerinden olan ve Osmanlı Devleti'ne hizmet eden Ferruhşâd Bey için 1.000 akçelik (% 0,24) Ilıcaviran köyü mülk olarak verilmiştir. IX